ZASTOSOWANIE ZABIEGÓW FIZYKLANYCH W CHOROBIE ZWYRODNIENIOWEJ STAWÓW KOLANOWYCH

Mimo, że staw kolanowy nie należy do stawów o najbardziej skomplikowanej funkcji, a ruchy w nim odbywają się wyłącznie w jednej płaszczyźnie, to ze względu na swoją złożoną budowę oraz nieustanne narażanie na działanie znacznych sił, będących wynikiem wykonywania ruchów pod naciskiem masy ciała, zaliczany jest on do stawów najbardziej podatnych na występowanie choroby zwyrodnieniowej.

Zwyrodnienie stawu kolanowego (gonarthrosis) jest chorobą przewlekłą, niezapalną o wieloczynnikowej etiologii, występującą w dwóch możliwych formach: pierwotnej lub wtórnej. Pierwotna choroba zwyrodnieniowa kolan charakteryzuje się równoczesnym występowaniem zmian w obu stawach, a stwierdzenie konkretnej przyczyny schorzenia jest zazwyczaj niemożliwe. Forma wtórna, najczęściej rozwija się w wyniku oddziaływania na powierzchnie stawowe sił przekraczających wytrzymałość chrząstek stawowych, co po pewnym czasie prowadzi do ich trwałego uszkodzenia. Na zaburzenie prawidłowej biomechaniki stawu wpływają także uszkodzenia aparatu więzadłowego. Gonarthrosis dotyczy głównie kobiet i występuje najczęściej po 50. roku życia, a czynnikami wywołującymi są przede wszystkim: nadwaga, praca stojąca oraz nieprawidłowości w budowie stóp.

Pierwsze zmiany w przebiegu choroby umiejscawiają się najczęściej na tylnej powierzchni rzepki. Ich objawem jest silny ból, pojawiający się podczas wchodzenia po schodach, będący efektem ucisku rzepki w trakcie ruchu zgięcia stawu kolanowego. Rzadszą przyczyną zmian zwyrodnieniowych jest uszkodzenie łąkotek na nasadzie bliższej kości piszczelowej, w wyniku czego następuje zwężenie przestrzeni stawowej, czemu towarzyszy powstawanie osteofitów. Ból w tej postaci gonarthrosis pojawia się najczęściej podczas stania i chodzenia. W dalszym przebiegu choroby występuje zazwyczaj wtórny proces zapalny z towarzyszącym wysiękiem, ograniczenie ruchomości stawów prowadzące do przykurczów, a także zniekształcenia stawowe w postaci koślawości lub szpotawości.

LECZENIE ZACHOWAWCZE

W leczeniu zachowawczym choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego, oprócz stosowania preparatów farmakologicznych i kinezyterapii, nie do przecenienia jest wykorzystywanie różnorodnych zabiegów fizykalnych, mających na celu, w zależności od stadium choroby, zmniejszenie dolegliwości bólowych lub redukcję stanu zapalnego. Pierwszą grupą zabiegów stosowanych w leczeniu zwyrodnień stawów kolanowych w celu uśmierzenia bólu są zabiegi z zakresu elektroterapii. Omawianie ich warto rozpocząć od zastosowania prądów diadynamicznych (DD), w których w celu uzyskania działania przeciwbólowego, polegającego na podwyższeniu progu odczuwania bólu, wykorzystuje się kolejno prądy: DF, CP lub LP. Dla uzyskania pożądanego efektu zaleca się przeprowadzenie serii 6-10 zabiegów, wykonywanych codziennie lub co drugi dzień. Rezultatem działania prądów diadynamicznych jest także powstawanie w tkankach substancji mających właściwości rozszerzania naczyń krwionośnych, a sam efekt przekrwienia wyraża się silniej niż w przypadku zastosowania prądu stałego, do którego zalicza się jonoforezę oraz wykonywaną rzadziej w omawianym schorzeniu galwanizację. W przypadku jonoforezy, pod elektrodą czynną umieszcza się podkład z odpowiednim roztworem leku o działaniu przeciwbólowym, np. salicylan sodu, chlorowodorek lignokainy, naproxen, bądź też przeciwzapalnym, np. chlorowodorek wapnia, hydrokortyzon. Zabiegi wykonuje się codziennie lub co drugi dzień, w serii 10-20 powtórzeń. Jedną z częściej stosowanych metod elektroleczniczych, w przypadku choroby zwyrodnieniowej kolan, są prądy interferencyjne (prądy Nemeca), w których wykorzystuje się najczęściej dwa zakresy częstotliwości: 0-100 Hz – o silnym działaniu przeciwbólowym lub 50-100 Hz – o działaniu przeciwbólowym i odżywczym w stosunku do leczonych tkanek.

Bardzo dobrą skutecznością, zwłaszcza w pierwszym stadium choroby, które charakteryzuje się zazwyczaj ostrym bólem, cieszy się zabieg krioterapii.

Dla osób, które z różnych powodów źle tolerują leczenie krioterapeutyczne, istnieje szereg zabiegów z zakresu ciepłolecznictwa, które równie skutecznie pomagają w niwelowaniu bólu i stanu zapalnego w obrębie stawu kolanowego objętego procesem chorobowym. Podstawowym zabiegiem cieplnym jest nagrzewanie okolicy kolan lampą typu Sollux, z zastosowaniem czerwonego filtru. Oprócz działania terapeutycznego zabieg ten stanowi bardzo dobre przygotowanie poddawanych naświetlaniu stawów do zastosowania opisanego powyżej zabiegu jonoforezy, gdyż roztwór leku, dzięki rozszerzonym naczyniom krwionośnym skóry, lepiej się wchłania i szybciej trafia do krwioobiegu. Rozgrzanie tkanek jest również pożądane przed zastosowaniem ćwiczeń kinezyterapeutycznych, gdyż rozluźnione przy pomocy ciepła struktury stawowe, łatwiej poddają się terapii.

Innym, stosowanym powszechnie w przypadku gonarthrosis zabiegiem ciepłoleczniczym, są okłady parafinowe, które wywołując intensywne przekrwienie tkanek oraz ich rozluźnienie,  jednocześnie powodują zmniejszanie bólu i poprawę ruchomości stawów.

Zabiegiem cieplnym, który wydaje się być stosowany najczęściej w leczeniu zmian zwyrodnieniowych stawów kolanowych, jest tzw. masaż wirowy, gdzie jako źródło ciepła wykorzystuje się wodę o temperaturze 32-40°C.

Inną metodą leczenia ciepłem w przypadku omawianego schorzenia jest zastosowanie prądów wielkiej częstotliwości w postaci diatermii krótkofalowej (DKF), która polega na wytwarzaniu ciepła wewnątrz tkanek (ciepło endogenne).

Popularnym, a zarazem wysoce skutecznym z punktu widzenia terapeutycznego zabiegiem fizykalnym są ultradźwięki. Dla spotęgowania efektów przeciwbólowych i przeciwzapalnych stosuje się w nich często, jako substancję sprzęgającą, lek w postaci maści, którego cząsteczki wnikają w głąb tkanek poddawanych działaniu drgań mechanicznych. W metodyce zabiegu nie przekracza się 15 powtórzeń w serii.

Zabiegiem stosowanym w leczeniu gonarthrosis równie często jak ultradźwięki, jest zmienne pole magnetyczne niskiej częstotliwości oraz promieniowanie laserowe.

Dodatkowo w terapii zwyrodnień kolan stosuje się także leczenie uzdrowiskowe w postaci różnego rodzaju kąpieli leczniczych (solankowych, siarczkowych) oraz peloidoterapię (okłady z pasty borowinowej).

            Z podanych przykładów wynika, że istnieje wiele metod fizykalnych możliwych do wykorzystania w leczeniu zmian zwyrodnieniowych stawów kolanowych, a ich wybór jest uzależniony od stadium schorzenia, tolerancji pacjenta na wybrane czynniki fizyczne, a także od istniejących przeciwwskazań do wykonania danego zabiegu. Najlepsze efekty terapeutyczne uzyskuje się dzięki połączeniu kilku metod fizykalnych równocześnie. W leczeniu zmian zwyrodnieniowych kolan nie należy zapominać o istotnej roli, jaką odgrywa terapia ruchowa, która wspomagana przez fizykoterapię daje najlepsze rezultaty w usprawnianiu.

Literatura:

1.      Marciniak W., Szulc A. (Nowakowski A.), „Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja”; tom 1-2, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003

2.      Mika T., Kasprzak W., „Fizykoterapia”; Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006

3.      Polak A., Chmielewska D., Kozioł P., Rzepka R., „Terapia ultradźwiękowa”; Cosmogamma R&D Departament, Gliwice 2001

4.      Straburzyńska-Lupa A., Straburzyński G., „Fizjoterapia”; Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006

5.      Zimmermann-Górska I., „Choroby reumatyczne“; Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2004